शेवगा हे सर्वाच्या परिचयाचं भाजीपाल्याचं झाड आहे भारतात सगळीकडे शेताच्या बांधावर, परसबागेत याचं अस्तित्व आढळून येतं. शेवग्याचे उगमस्थान भारत असून, त्यात असलेल्या आयुर्वेदिक गुणधर्मामुळे या झाडाचा प्रसार जगातील अनेक देशांत झाला आहे. असे असले तरी त्यांची शेवग्याची लागवड व्यापारी दृष्टिने भारत, श्रीलंका, केनिया या तीनच देशांत केली जाते. शेवग्याची लागवड हि प्रामुख्याने दक्षिण भारतात मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. बाजारात आज उपलब्ध असलेल्या विवीध जाती साधारणता २०० ते ३०० शेंगा एका झाडापासुन देतात. मुख्य पिक आणि बांधावरिल पिक म्हणून देखील शेवग्याची लागवड करता येणे शक्य आहे. शेवगा हे एक कमी पाण्यात येणारे पिक आहे. भारतात आंध्रप्रदेश, कर्नाटक, तामिळनाडू, गुजरात, महाराष्ट्र या राज्यांत शेवग्याची व्यापारी शेती केली जाते. भारतात शेवग्याची लागवड एकूण ३८००० हेक्टर क्षेत्रावर केली जाते. त्यात आंध्रप्रदेश लागवड, उत्पादनात क्रमांक एकचे राज्य असुन लागवड क्षेत्र १५६६५ हेक्टर इतके आहे. त्यानंतर कर्नाटक१ १०२८० हेक्टर, तामिळनाडु ७४०८ हेक्टर इतके आहे.(सदरचे आकडे सन २०१० सालचे)
शेवग्याच्या सुधारित जाती
१) जाफना : हा शेवगा वाण स्थानिक व लोकल आहे. देशी शेवगा म्हणून ओळखतात. या वाणाच्या शेंगा चवदार असतात. या वाणाचे वैशिष्टय़ एका देठावर एकच शेंग येते. ती २० ते ३० सें.मी. लांब असते. या वाणाला वर्षांतून एक वेळ म्हणजे फेब्रुवारीत फुले लागतात. मार्च, एप्रिल, मेमध्ये शेंगा मिळतात. एक किलोत २० ते २२, शेंगा बसतात. दर झाडी एक हंगामात १५० ते २०० शेंगा मिळतात. चवीला चांगली. बी मोठे होतात.
२) रोहित-१ : या जातीचे वैशिष्टय़ म्हणजे लागवडीपासून सहा महिन्यांत उत्पन्न सुरू होते. शेंगांची लांबी मध्यम प्रतिची ४५ ते ५५ सें.मी. असून, शेंगा सरळ, गोल आहेत. रंग गर्द हिरवा असून, चव गोड आहे. उपलब्ध सर्व जातींपेक्षा ३० टक्के उत्पन्न जास्त आहे व्यापारी उत्पन्न देण्याचा कालावधी ७ ते ८ वर्षांचा आहे. वर्षभरात एका झाडापासून सरासरी १५ ते २० किलो शेंगांचे उत्पन्न मिळते. शिवाय या जातीतून ८० टक्के शेंगा एक्स्पोर्ट गुणवत्तेच्या मिळतात.
३) कोकण रुचिरा : हा वाण डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने विकसित केला आहे. कोकणासाठी शिफारस केली आहे. झाडाची उंची ५ ते ६ मीटर असुन याच्या एका झाडाला १५ ते १७ फांद्या उपफांद्या येतात. शेंगा गर्द हिरव्या रंगाच्या असतात. या वाणाचे उत्पादन ओलीताखाली सर्वोत्तम येते. शेंग एका देठावर एकच लागते या वाणाला एकाच हंगामात शेंगा येतात. साइज मध्यम त्यामुळे वजन कमी भरते. दर झाडी पी.के.एम. २ या वाणाचे तुलनेत ४० टक्के उत्पन्न मिळते. शेंगाची लांबी १.५ ते २ फुट असुन शेंगा त्रिकोणी आकाताच्या असतात. पूर्ण वाढलेल्या झाडापासुन सरासरी ३५ ते ४० शेंगा मिळतात.
४) भाग्या (के.डी.एम.०१) : कर्नाटक राज्यातील बागलकोट कृषि विध्यापीठाद्वारे हि जात प्रसारित केली असुन हि जात बारमाही उत्पादन देणारी आहे. ४ ते ५ महिण्यात फलधारणा होत असुन शेंगाची चव उत्तम आहे. प्रति झाड २०० ते २५० शेंगा प्रति वर्ष मिळतात.
५) ओडिसी : हा वाण देखील तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाने विकसीत केला आहे. हा वाण आज महाराष्ट्रातील स्वतंत्र शेवगा शेतीत तसेच अंतरपीक शेवगा शेतीत आहे.
६) पी.के.एम.१ : हा वाण तामीळनाडू कृषी विद्यापीठाचे पेरीया कुलम फळबाग संशोधन केंद्राने विकसित केला आहे. हा वाण चवदार आहे. शेंगा लवकर येतात. शेंगा दोन ते अडीच फुट लाभ, पोपटी रंगाच्या भरपूर, चविष्ट गराच्या असल्याने देशांतर्गत निर्यातीसाठी चांगली मागणी आहे. या वाणात खालील अनेक वैशिष्टय़े आहेत.
◆रोप लावणी नंतर ६ महिन्यात शेंगा सुरू होतात.
◆शेंगा ४० ते ४५ सें.मी. लांब असतात.
◆या वाणाला महाराष्ट्र वातावरणात वर्षांतून २ वेळा शेंगा येतात.
◆शेंगा वजनदार, चविष्ट, मात्र बी मोठे होत नाही.
◆या वाणाची झाडे ४.५ ते ५ मीटर उंच होतात.
◆दोन्ही हंगामात मिळून ६५० ते ८५० शेंगा ओलीताखाली मिळतात.
◆हि जात अशा लागवड पध्दतीसाठी योग्य ठरते. शेवग्याची छाटणी केल्यानंतर त्याच्या फांद्या पाने जमिनीवर नैसर्गिक आच्छादन म्हणुन टाकली जातात. अशा प्रकारच्या नैसर्गिक आच्छादनामुळे जमिनीची धुप थांबविण्यात मदत मिळते, पाणी बाष्पीभवनाव्दारे उडुन जाण्याचे प्रमाण कमी होते, कालांतराने जमिनीत नैसर्गिक असे सेंद्रियखत देखिल मिसळले जाते.
७) पी. के. एम.२ : हा वाण देखील तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाने विकसीत केला आहे. हा वाण आज महाराष्ट्रातील स्वतंत्र शेवगा शेतीत तसेच अंतरपीक शेवगा शेतीत आहे.
◆शेवगा शेतीतली खरी क्रांती या वाणानेच केली आहे.
◆भारतात आज ज्ञात असलेल्या सर्व शेवगा वाणात हा वाण विक्रमी उत्पादन देतो. दोन हंगामात ओलीताखाली, छाटणी आणि खतव्यवस्थापन उत्तम ठेवल्यास ८०० ते ११०० शेंगा दर झाडी मिळतात.
◆या वाणाचे शेंगा रुचकर व स्वादिष्ट आहेत.
◆सर्व वाणात लांब शेंगा असणारा हा वाण आहे. शेंगा ७० ते ८० सें.मि. लांब येतात.
◆लांब शेंगा वजनदार शेंगा यामुळे बाजारभाव सर्वोत्तम व सर्वात जादा मिळतो.
◆एका झाडाला एकाच हंगामात २१९० शेंगा मिळवण्याचा विक्रम या वाणाने केला.
◆या वाणात एका देठावर ४-५ शेंगाचा झुपका येतो. हे वैशिष्टय़ इतर कोणतेही जातीत नाही.
◆बेन ऑइलसाठी व पाणी शुद्ध करण्यासाठी याच वाणाला प्राधान्य दिले जाते.
◆सध्या याच वाणाची परदेशी निर्यात केली जाते.
★थोडक्यात पी.के.एम.२ हा वाण लावणे, वाढविणे, जोपासणे योग्य व महत्वाचे आहे. यावरील वाणाखेरीज शेवगा पिकाचे महाराष्ट्रात खालील वाण आढळतात. मात्र ८० ते ८२ टक्के लागवड ओडिसी व पी.के.एम.२ ची आहे. मात्र जादा उत्पादन २ वेळ हंगाम, चव, लांबी या दृष्टीने पी.के.एम.२ सर्वश्रेष्ठ आहे.
१) दत्त शेवगा कोल्हापूर,
२) शबनम शेवगा,
३) जी.के.व्ही.के. १
४) जी.के.व्ही ३,
५) चेन मुरिंगा,
६) चावा काचेरी,
७) कोईमतूर, इ. मात्र जादा उत्पादन २ वेळ हंगाम, चव, लांबी या दृष्टीने ओडिसी सर्वश्रेष्ठ आहे.
