‘हबल’ दुर्बीण हे मानवी आश्चर्यांपैकी एक आहे आणि मानवाच्या यशाचे एक प्रतिक देखील आहे. याचे कारण म्हणजे मानवाची उद्याबद्दलची कल्पना विस्तारण्यात हबलचा खूप मोठा वाटा आहे. हबलने मानवाला काय नाही दाखवून दिले? कृष्णविवरे (ब्लॅकहोल्स), सुपरनोव्हा, अवकाशातील बुडबुडे, रेड जाइंट्स, ई. खूप गोष्टी हबलने मानवाला दाखवल्या. हबल जेव्हा अवकाशाकडे रोखली जाते तेव्हा मानवाला फक्त तारेच नाही तर त्याचा 1380 कोटी वर्षांपूर्वीपासूनचा भूतकाळ दिसतो.
एडविन हबल नावाचा एक महान खगोलशास्त्रज्ञ होऊन गेला, त्याच्याच नावावरून या दुर्बिणीचे नाव हबल ठेवण्यात आले. पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून 563 किलोमीटर उंचीवर 1990 साली नासा आणि स्पेस टेलिस्कोप सायन्स इन्स्टिट्यूट यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून ही दुर्बीण अवकाशात सोडण्यात आली. ताशी 16093 किलोमीटर या वेगाने दर 96 मिनिटाला ही दुर्बीण पृथ्वीची एक फेरी पूर्ण करते. आज ही दुर्बीण म्हणजे पृथ्वीचा अवकाशाकडे पाहायचा डोळा आहे.
आकाराने एका स्कुलबस एवढी असलेली ही दुर्बीण 11110 किलो वजनाची आहे. हबल जेव्हा पृथ्वीवर चित्रे पाठवते तेव्हा ती कृष्णधवल असतात. पृथ्वीवरचे शास्त्रज्ञ ती चित्रे घेऊन त्यावर प्रक्रिया करून रंगीत चित्र बनवतात. त्यातला निळा रंग म्हणजे ऑक्सिजन, लाल रंग दाखवतो सल्फर, हिरवा रंग म्हणजे हायड्रोजन, ई. हबल मधून दर तासाला नवीन माहिती पृथ्वीवर पाठवली जाते आणि इथे असलेल्या कम्प्युटर्समध्ये ती माहिती साठवून ठेवली जाते.
महास्फोट (बिग बँग) सिद्धांताला बळकटी देण्याचे काम देखील हबलने केले आहे. उदाहरण सांगतो, 1992 मध्ये SL-9 हा धूमकेतू गुरू ग्रहाच्या जवळून जात होता. ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणात अडकून तो धूमकेतू तुटला आणि त्याचे सात तुकडे झाले आणि ते तुकडे गुरू ग्रहाच्या कक्षेत विखुरले गेले. हेच तुकडे हळूहळू गुरू ग्रहाच्या पृष्ठभागावर आदळले जाणार होते. शास्त्रज्ञांनी या घटनेची निरीक्षणे नोंदविण्याचे ठरवले. ही निरीक्षणे महास्फोट सिद्धांताला बळकटी देतील अशी शास्त्रज्ञांची आशा होती. अर्थात यासाठी त्यांना हबलचीच मदत घ्यावी लागली.
हबलमधून धुमकेतूचे तुकडे आणि गुरू ग्रह यांची टक्कर पहायचे ठरले. गुरूच्या कक्षेतले ते तुकडे एक एक करून गुरूवर आदळणार होते. पहिला तुकडा आदळला आणि काहीच घडले नाही. पृथ्वीवर शास्त्रज्ञ लोकांत सन्नाटा पसरला. पण जेव्हा दुसरा तुकडा आदळला तेव्हा मात्र एक प्रचंड मोठा स्फोट झाल्यासारखे दृश्य दिसले आणि गुरू ग्रहावरच्या वायूंचे अवकाशात 3000 किलोमीटर वरपर्यंत लोट उठले. हीच ती घटना होती ज्यावरून हे समजले की महास्फोट झाल्यानंतर जी काही वेगवेगळ्या ग्रह-तारे-धूमकेतू यामध्ये टक्कर चालू होती ती आजही ही चालू आहे. आणि विश्वाच्या प्रसरणाला देखील पुष्टी मिळाली. याशिवाय आईनस्टाईनच्या सामान्य सापेक्षता सिद्धांताला पुष्टी देणाऱ्या ब्लॅकहोल्सची निरीक्षणे देखील हबलने नोंदवली आहेत.
हबलने घेतलेली चित्रे लोकांमध्ये इतकी लोकप्रिय आहेत की त्यानंतर ती चित्रे पोस्टाच्या तिकिटावर पण आली. अशा या हबलची दुरुस्ती किंवा देखभाल ही अवकाशात केलेल्या एखाद्या सर्जरी सारखी अवघड आहे. हबलची शेवटची देखभाल 2009 मध्ये केली होती. गेली जवळपास तीस वर्षे हबल अविरतपणे काम करत आहे पण अजूनही निवृत्तीपासून कोसो दूर आहे.
Credit : Dr. Ajit Dhanawade
